اخبار

فریاد شیری: در شعرهای فارسی و کردی‌ام از امکانات دو زبان استفاده می‌کنم

فریاد شیری: در شعرهای فارسی و کردی‌ام از امکانات دو زبان استفاده می‌کنم
فریاد شیری، (متولد ۱۳۵۰ صحنه کرمانشاه) شاعر و مترجم مطرح کُرد، جزو شاعرانی است که طی دو دهه اخیر نامش در میان چهره‌های جوان شعر فارسی به سبب کیفیت‌های خاص شعرش مطرح شده و جزو دریافت‌کنندگان جایزه شعر کارنامه برای کتاب‌های قبلی اش بوده است.

فریاد شیری، (متولد ۱۳۵۰ صحنه کرمانشاه) شاعر و مترجم مطرح کُرد، جزو شاعرانی است که طی دو دهه اخیر نامش در میان چهره‌های جوان شعر فارسی به سبب کیفیت‌های خاص شعرش مطرح شده و جزو دریافت‌کنندگان جایزه شعر کارنامه برای کتاب‌های قبلی اش بوده است. شعر فریاد شیری در کتاب <وتن فروشی نیست> حاوی نقطه کمال پختگی شاعر در روایت سازی و صحنه پردازی‌های شاعرانه در میان آثار او بوده و دامن بلند شعرش را در زمانی پالوده و خیالی صیقل یافته عرضه کرده است. شاعر زمانی که به کمال شعرش می‌رسد، درون لحظه‌ها را درک می‌کند، و بر اجرا و نوآوری شعرش آرامشی قابل تشخیص وارد می‌شود، این موضوع در مورد شعر فریاد شیری کاملا مصداق دارد. به بهانه انتشار چاپ دوم و تن فروشی نیست (از سوی انتشارات نگاه) که در سال ۱۳۹۱ یکی از برگزیده‌های منتقدان مجله تجربه نیز بود، گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که پیش روی شماست.

آقای شیری شما یک شاعر دهه هفتاد هستید که گذار شما از آن دهه تا اکنون یک سیر منطقی همراه با تجربه‌های کلان شعری بوده است. خودتان این حرکت و گذار را چگونه می‌بینید؟


اگر چه فعالیت جدی‌ام را در دهه هفتاد آغاز کردم اما بد نیست بدانید که پیش از آن، من در حوزه شعر موزون هم تجربیاتی داشتم اما هرگز آن شعرها را منتشر نکردم. اما با توجه به تحولاتی که پس از دوران
هشت ساله جنگ در همه زمینه‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... روی داد، در دهه هفتاد بستر خوبی برای شعر مهیا شده بود که پذیرای شعری متفاوت از گذشته با مؤلفه‌های تازه بود و همان طور که می‌دانید در این بستر مناسب، جریان‌های شعری مختلفی طی حرکتی دسته‌جمعی شکل گرفت و گرایش‌های شعری مختلفی به ارائه آثارشان پرداختند اما من سعی کردم جذب گرایش شعری خاصی نشوم و از همه مؤلفه‌های تازه شعری استفاده کنم. از طرفی من همیشه سعی کرده‌ام در شعرم همان‌طوری باشم که زندگی می‌کنم، همانطور که فکر می‌کنم، یعنی نمی‌خواهم شعرم تصنعی و فراتر از خودم و جامعه‌ام باشد. شرایط روحی و روانی و شرایط زیستی شاعر، فرم ذهنی و زبانی او را مشخص می‌کند. من همواره سعی کرده‌ام برخوردی حسی و درونی با زبان و برخوردی اعتراضی و انتقادی با جهان پیرامون خود داشته باشم.

در مجموعه «و تن فروشی نیست» با استفاده از ظرفیت‌های بومی و امکانات زبانی، ساختاری نظام‌مند ایجاد کرده‌اید. استفاده از واقعیات اجتماعی، تاریخی، فرهنگی و رسوم و سنن قومی تا چه حد می‌تواند به شعر امکان زندگی بدهد؟

در سه مجموعه شعری که پیش از «و تن فروشی نیست..» منتشر کردم نیز همواره از ظرفیت‌های بومی و... استفاده کرده‌ام و در حقیقت من همواره رجعتی به اساطیر و سرگذشت‌های تاریخی داشته‌ام و سعی‌ام بر این بوده که پلی میان ذهنیت فردی و امروزی خود با آن پس زمینه ذهنی ایجاد کنم. اما «و تن فروشی نیست» نوعی بازخوانی خودم و پروسه شعری است که در سه کتاب قبلی طی کرده‌ام. واقعیات اجتماعی، تاریخی، فرهنگی و همه و همه بخش غیرقابل انکار زندگی ما هستند و ذهنیت و شخصیت انسان بازتاب زیستن در این بستر است. برای من، شعر ابتدا در این بستر و براساس این واقعیات اجتماعی و تاریخی و فرهنگی اتفاق می‌افتد، سپس در ذهن من و در نهایت در زبان اتفاق می‌افتد.

این مجموعه نسبت به مجموعه‌های قبلی شما بیشتر معرف فریادشیری است. در شعرهای این مجموعه چقدر ذهنیات شما با خودِ واقعی شما همخوانی دارد؟

همان‌طور که گفتم این مجموعه حاصل دوره‌ای است که مشغول بازخوانی خودم بودم، شعرم، زندگی‌ام و... یعنی در عین حال که سکوت کرده بودم از درون با خودم درگیر بودم، با خودم که شعر مهم‌ترین کاری بود که در زندگی‌ام انجام داده بودم. شعر خیلی از فرصت‌ها را در زندگی از من گرفته بود و فقط نگاه مرا به زندگی تغییر داده بود. در حقیقت زندگی و شعرم رابطه تنگاتنگی با هم داشتند و طبیعی است که شعرهای این مجموعه بازتاب واقعی ذهنیات من بود.

شما در آثارتان فقط متکی به اجراهای زبانی نیستید بلکه علاوه بر پرداخت‌های منسجم زبانی حس و عاطفه را هم به خوبی دخالت می‌دهید.

رفتار زبانی، بازتاب همان رفتار ذهنی ماست و رفتار ذهنی ما برگرفته از حس و عاطفه است. حس و عاطفه باعث می‌شود ما در تقابل با رویدادها و اتفاقات واکنش نشان بدهیم. واکنش‌های حسی شاعر اگر با اجراهای زبانیِ منطبق با فرم شعر ادغام شود، شعر از حالت تصنعی و ساختگی دور می‌شود و طبیعی به نظر می‌رسد.

اگر شعر را به ‌عنوان یک سازه‌ در نظر بگیریم ارزش‌های زیباشناختی هر شعری مبتنی بر روابط دال و مدلولی‌ است. دال و مدلول‌های شعر شما کدامند؟

دال و مدلول، پدیده‌های ذهنی هستند که به نظام زبان تعلق دارند و طبق دانش نشانه‌شناسی سوسور، دال و مدلول، بخش عمده نشانه، در ساختار زبانند و زبان نظامی از نشانه‌هاست. اما این نظام نشانه‌ها در زبان شعری به هم می‌ریزد و قراردادی نیست. یعنی رابطه میان دال و مدلول‌ها در زبان شعر با آنچه در زبان معیار و روزمره اتفاق می‌افتد تفاوت دارد. همان‌طور که می‌دانید زبان مادری من، کردی است، و من، هم به زبان کردی شعر می‌سرایم و هم به زبان فارسی. و اگر چه که زبان کردی و فارسی از جنبه «در زمانی» اشتراکاتی دارند، اما از جنبه «هم‌زمانی» ساختاری تفاوت دارند. مثلاً دال‌های متفاوتی در این دو زبان وجود دارد... و من در شعرهای فارسی و کردی‌ام، سعی می‌کنم از امکانات دو زبان استفاده کنم. مثلاً گاه نشانه‌های زبانی در شعر من را ‌باید با رابطه دال و مدلول‌های مختلف تعریف کرد.

از تاثیرگذاریِ توجه به عناصر و ساختار متن برای کمک به مخاطب در فهم متن و فرامتن صحبت می‌کنید؟

همان اندازه که توجه بیش از حد به برخی عناصر و مؤلفه‌های شعری می‌تواند یک شعر را به خطر بیندازد، بی‌توجهی به برخی از عناصر و مؤلفه‌ها هم می‌تواند شعر را آسیب‌پذیر کند. در ساختار یک متن، حتماً باید عناصر و مؤلفه‌هایی را پیش‌بینی کرد که خواننده از متن لذت ببرد و این لذت‌بخشی حتی گاه با نوعی آزار همراه است، یعنی مخاطب در عین حال که با متن درگیر است و برای فهم متن دچار آزار می‌شود، در نهایت لذت می‌برد.

شعر ما در دهه هشتاد با تولید انبوه همراه بود و بسیاری از شاعران جدی به آن صورت که باید آثاری انتشار ندادند. منتقدین چقدر به این وضعیت دامن می‌زنند؟

همین امروز هم شعر ما با تولید انبوه مواجه است و هیچ نظارتی بر چاپ و انتشار مجموعه شعرهایی که منتشر می‌شود صورت نمی‌گیرد، نه از طرف مسئولان فرهنگی و نه ناشران و... البته اینکه در دهه ۸۰ و بعد از آن، چاپ مجموعه شعر نسبت به دهه هفتاد بیشتر شده، طبیعی است، چون با رشد جمعیت کشور، به جمعیت شاعران هم افزوده شده و از طرفی صنعت نشر پیشرفت کرده و تعداد ناشران هم افزایش پیدا کرده‌اند، هرچند که اکثر این ناشران، با هزینه مؤلف به چاپ مجموعه شعر می‌پردازند! اما فرصت خوبی بوده برای شاعران که آثارشان را منتشر کنند. اما از آنجا که در حوزه نقد خیلی کاستی‌ها وجود دارد، منتقد حرفه‌ای نداریم، منتقدی که کار او فقط نقد کردن و جایگاهش در ادبیات ما جایگاهی والا باشد به‌طوری که نقد و نظر و نگاه او برای همه ارزشمند و مفید باشد. اگر چنین منتقدان در حوزه شعر وجود داشت، طبیعتاً هر شاعری جرأت نمی‌کرد کتاب شعر چاپ کند. این روزها که شعر ما، به شعری کافهای و فیس‌بوکی تبدیل شده، در کافه‌ها دور هم جمع می‌شویم و شعر می‌خوانیم و چای و قهوه می‌نوشیم و از هم تعریف می‌کنی. در فیس‌بوک هم همه با شعار «من لایک می‌زنم، پس هستم» با صمیمیتی مجازی دور هم جمع می‌شویم و کامنت‌های اغراق‌آمیز و... پس با این اوضاع دیگر جایگاهی برای منتقد در شعر ما تعریف نشده... البته این تولید انبوه هم روزی فروکش می‌کند و جای نگرانی نیست، همه که همیشه شاعر نمی‌مانند؛ روند زندگی، آدم‌ها را تغییر می‌دهد.

ادبیات جدی امروز ما ظاهرا به سمت تخصصی تر شدن پیش می‌رود و تا حدودی از جریان‌های اجتماعی، فرهنگی و ... کشور فاصله می‌گیرد و حتی به نوعی می‌توان گفت مخاطب هم نادیده گرفته می‌شود. تحلیل شما از این مساله چیست؟

البته بخشی از ادبیات ما به این سمت می‌رود و نه ادبیات جدی ما! همیشه در دوره‌های مختلف ادبی، جریان‌های ادبی وجود داشته‌اند که از بستر اصلی منحرف شده و به قصد متفاوت بودن، مسیر دیگری را انتخاب کرده‌اند. البته این اتفاق‌ها همیشه در دوران شکوفایی ادبی صورت گرفته، یعنی هرگاه اتفاق‌های تازه‌ای در ادبیات ما روی داده و دگرگونی در آثار ارائه شده محسوس بوده، جریان‌هایی هم در دل این اتفاق و دگرگونی ظهور کرده‌اند که به قول شما به سمت تخصصی‌تر شدن و نیز فاصله گرفتن از جریان طبیعی و بستر اصلی پیش می‌روند. من منکر هیچ جریان ادبی نیستم و معتقدم هر کسی حق دارد توانایی خودش را محک بزند تا اثر متفاوت و قابل توجهی خلق کند، اما اینکه این آثار ماندگارند یا اینکه در راستای ارتقای زبان و ادبیات ما پیش می‌روند و... این را همیشه گذشت زمان مشخص می‌کند.

اگر همین دهه بندی را ادامه بدهیم با توجه به مجموعه‌های منتشر شده طی سالیان اخیر و جدی‌تر گرفتن انتشار شعر از سوی شاعرانی مثل محمدآزرم، فریاد شیری، کورش کرمپور، ابوالفضل پاشا و ... دورنمای شعر دهه نود را چگونه می‌بینید؟

در دهه هفتاد خیلی پیش‌بینی‌ها و پیش گویی‌ها در مورد شعر می‌شد و هر کسی لیستی از شاعرن دور و برش را به عنوان اتفاق‌های شعری آینده (یعنی امروز) معرفی می‌کرد ولی متأسفانه هیچ کدام از آن پیش‌بینی‌ها و پیش گویی‌ها درست از آب در نیامد. مثلاً آقای باباچاهی در کتاب سه دهه شاعران حرفه‌ای! خیلی از شاعران را نادیده گرفت که امروز جدی دارند فعالیت می‌کنند و برخی شاعران را نیز به عنوان شاعر حرفه‌ای معرفی کرد که امروز حتی نام‌شان را کسی به خاطر نمی‌آورد. البته مقصر آقای باباچاهی و دیگر دوستان نیستند، مقصر زمان است که بی‌رحمانه، پیش می‌رود و با کسی تعارف ندارد. بگذریم دوست عزیز... تنها چیزی که می‌توان پیش‌بینی کرد این است که این تولید انبوه شعر فروکش می‌کند و از میان این همه شاعر که طی این مدت کتاب منتشرکرده‌اند و می‌کنند، خیلی‌ها فراموش می‌شوند و قطعاً شاعرانی مدعی نیز سر برمی‌آورند ولی واقعا نمی‌توان پیش‌بینی کرد چه پیش خواهد آمد. شعر ما الان به جای پیش‌بینی و پیش گویی به پیشنهاد‌های اساسی و راهکارهای مفید نیاز دارد که باید توسط منتقدین طوری مطرح شود که مانع کتاب سازی از سوی شاعران شود.
۲۵ اسفند ۱۳۹۲ ۱۷:۴۲
روزنامه آرمان |

اظهار نظر

ایمیل را وارد کنید
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید